Normy bezpieczeństwa robotów: ISO 10218 i ISO/TS 15066

Dlaczego istnieją normy bezpieczeństwa robotów

Robot przemysłowy czy cobot to maszyna zdolna przemieszczać dużą masę z dużą prędkością i siłą, a coraz częściej pracuje w tej samej przestrzeni co człowiek, bez klatki ochronnej. Normy nie są formalnością: wyznaczają wspólny język oceny ryzyka, minimalne wymagania konstrukcyjne i metody pomiaru, dzięki którym producent, integrator i użytkownik mówią o tym samym poziomie zagrożenia w ten sam sposób. W Unii spełnienie normy zharmonizowanej daje domniemanie zgodności z wymaganiami zasadniczymi prawa. To ułatwia, ale nie zastępuje formalnej oceny zgodności i oznakowania CE.

Dla kupującego w Polsce — zakładu wdrażającego coboty albo integratora budującego stanowisko zrobotyzowane — znajomość tych norm pozwala odróżnić rzetelną dokumentację od hasła „bezpieczny robot” w folderze reklamowym.

ISO 10218-1 i ISO 10218-2 — norma bazowa dla robotów przemysłowych

ISO 10218 to dwuczęściowa norma komitetu ISO/TC 299 (część 1, część 2), punkt odniesienia dla bezpieczeństwa robotów przemysłowych na całym świecie; w Europie występuje jako EN ISO 10218-1/-2, w Polsce jako PN-EN ISO 10218.

• ISO 10218-1 dotyczy samego robota: konstrukcji, układu sterowania, funkcji bezpieczeństwa (bezpieczne zatrzymanie, ograniczenie prędkości i siły) oraz informacji, które producent musi dostarczyć.
• ISO 10218-2 rozszerza te wymagania na integrację robota w konkretnym stanowisku: osłony, urządzenia ochronne, strefy współpracy, dobór narzędzia końcowego i procedury bezpiecznej pracy. Za zgodność z tą częścią odpowiada głównie integrator, nie producent robota.

Wydanie z 2025 roku. Obie części ukazały się w lutym 2025 roku — ISO 10218-1:2025 jako trzecie, a ISO 10218-2:2025 jako drugie wydanie — i zastąpiły wydania z 2011 roku. To pierwsza duża rewizja od ponad dekady. Według katalogu ISO i opracowań branżowych rozszerzono wymagania dotyczące bezpieczeństwa funkcjonalnego i cyberbezpieczeństwa, wprowadzono nowe klasyfikacje robotów i aplikacji oraz włączono wymagania dla pracy współpracującej, które wcześniej opisywała osobna specyfikacja ISO/TS 15066. Starsze dokumentacje i oferty często wciąż powołują się na wydanie 2011 — przy nowych projektach warto wprost zapytać dostawcę, wobec którego wydania stanowisko ma być oceniane.

ISO/TS 15066 i praca współpracująca

ISO/TS 15066, opublikowana w lutym 2016 roku jako specyfikacja techniczna uzupełniająca ISO 10218, powstała z myślą o cobotach — sytuacjach, w których człowiek i robot dzielą przestrzeń roboczą bez fizycznej bariery. Opisywała cztery rodzaje współpracy:

1. Bezpiecznościowo nadzorowane zatrzymanie — robot zatrzymuje się całkowicie, gdy człowiek wchodzi do strefy współpracy, i rusza dopiero po jej opuszczeniu.
2. Prowadzenie ręczne — operator fizycznie prowadzi ramię, np. przy programowaniu „naucz przez pokazanie”.
3. Nadzór prędkości i separacji — system monitoruje odległość człowiek–robot i dostosowuje prędkość aż do zatrzymania.
4. Ograniczenie mocy i siły — konstrukcja, napędy i oprogramowanie ograniczają siłę i nacisk przy kontakcie z człowiekiem, co pozwala pracować bez separacji.

Czwarty tryb najczęściej kojarzy się z pojęciem cobota i wiąże się z granicznymi wartościami sił i nacisków dla różnych części ciała (dłoń, przedramię, tułów). Konkretnych progów nie przytaczamy: są dostępne w pełnym tekście normy, a producenci (np. Universal Robots, Techman, Doosan, Fanuc w linii CRX) podają wyniki własnych pomiarów dla swoich modeli. Według opracowań branżowych większość wymagań TS 15066 weszła do ISO 10218-2:2025, więc w nowych projektach to właśnie tam należy ich szukać.

Zgodność nie jest cechą robota w oderwaniu od zastosowania: dopuszczalne siły zależą od narzędzia końcowego, prędkości, masy ładunku i geometrii stanowiska, dlatego potwierdza ją dopiero ocena ryzyka konkretnej aplikacji. Różnice konstrukcyjne między klasycznym robotem a cobotem opisujemy w tekście „Cobot czy robot przemysłowy”.

Co zmienia rozporządzenie maszynowe (UE) 2023/1230

Dyrektywę maszynową 2006/42/WE zastępuje rozporządzenie (UE) 2023/1230 z 14 czerwca 2023 r., opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE (L 165) 29 czerwca 2023 roku. W odróżnieniu od dyrektywy, której nie trzeba transponować do prawa krajowego, rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich w tym samym brzmieniu.

Data stosowania: 20 stycznia 2027 r. (Komisja Europejska; daty po sprostowaniu z lipca 2023 r., Dz.U. L 169). Wcześniej, od 20 stycznia 2024 r., zaczęły obowiązywać przepisy o jednostkach notyfikowanych (art. 26–42). Do 19 stycznia 2027 r. włącznie obowiązuje dyrektywa 2006/42/WE.

Najważniejsze nowości względem dyrektywy:

• Maszyny z funkcjami bezpieczeństwa opartymi na AI. Rozporządzenie obejmuje maszyny z systemami o w pełni lub częściowo samoewoluującym zachowaniu, opartym na uczeniu maszynowym i pełniącym funkcje bezpieczeństwa; ocenę zgodności takich komponentów przeprowadza strona trzecia (załącznik I, część A, rozporządzenie 2023/1230) — sytuacji, której dyrektywa z 2006 roku nie przewidywała.
• Cyberbezpieczeństwo. Wymagania dotyczą ochrony oprogramowania i systemów sterowania przed nieautoryzowaną modyfikacją, która mogłaby naruszyć bezpieczeństwo maszyny.
• Ocena zgodności maszyn podwyższonego ryzyka. Rozporządzenie określa, kiedy potrzebna jest jednostka notyfikowana.
• Cyfrowa instrukcja i deklaracja zgodności. Doprecyzowano warunki, w których można je udostępniać elektronicznie.

Pełny wykaz kategorii maszyn wysokiego ryzyka z załącznika I znajdziesz w tekście rozporządzenia w EUR-Lex; przed ustaleniem, że dana kategoria robotów (np. serwisowych humanoidów) podlega ocenie przez jednostkę notyfikowaną, sprawdź go tam.

Roboty z uczącymi się funkcjami AI mogą dodatkowo podlegać unijnemu aktowi o sztucznej inteligencji (rozporządzenie (UE) 2024/1689). To osobny reżim prawny, o którym warto pamiętać przy robotach z autonomiczną nawigacją czy rozpoznawaniem osób; nie dokonujemy tu własnej kwalifikacji prawnej produktów.

Co to oznacza praktycznie w Polsce

Oznakowanie CE pozostaje obowiązkowe. Każdy robot przemysłowy i cobot wprowadzany na rynek unijny musi mieć oznakowanie CE, deklarację zgodności UE i dokumentację techniczną, którą producent przechowuje do dyspozycji organów nadzoru rynku co najmniej 10 lat od wprowadzenia maszyny do obrotu lub oddania do użytku (art. 10 rozporządzenia 2023/1230). Dla większości maszyn stosuje się wewnętrzną kontrolę produkcji; przy podwyższonym ryzyku potrzebna jest jednostka notyfikowana.

Hasło „zgodny z ISO 10218” nie wystarcza. Poproś dostawcę o konkretną kartę danych bezpieczeństwa lub deklarację zgodności i zapytaj, o które wydanie normy chodzi.

Urzędy w Polsce. Urząd Dozoru Technicznego nadzoruje określone kategorie urządzeń — m.in. ciśnieniowe, dźwigi i wciągniki. Roboty przemysłowe nie są osobną kategorią, ale obowiązek może się pojawić pośrednio, np. gdy ramię jest częścią instalacji dźwigowej. Państwowa Inspekcja Pracy odpowiada za ogólny nadzór nad BHP: pracodawca wdrażający roboty lub coboty uwzględnia ryzyka automatyzacji (kolizja, przytrzaśnięcie, awaria oprogramowania) w ocenie ryzyka zawodowego. To informacja ogólna, nie porada prawna.

Lista kontrolna przed zakupem (więcej w „Jak kupić cobota krok po kroku”): aktualna deklaracja zgodności CE, karta bezpieczeństwa z wynikami pomiarów sił dla konkretnego narzędzia, ustalenie, kto — producent czy integrator — odpowiada za zgodność z ISO 10218-2 na gotowym stanowisku, oraz plan przejścia na rozporządzenie 2023/1230 od 20 stycznia 2027 r., jeśli inwestycja ma długi horyzont.

Zastrzeżenie

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny zmienia się (przejście z dyrektywy na rozporządzenie, wdrażanie aktu o AI), więc przed decyzją zakupową lub inwestycyjną sprawdź aktualne wydania norm w katalogach ISO i PKN, tekst rozporządzenia w EUR-Lex i skonsultuj się z kancelarią specjalizującą się w prawie technicznym. Stan na: 2 października 2026 r.